HomeΕΛΙΞΗΡΙΑ ΜΝΗΜΗΣΣπανοχώρι Λευκάδος: Ο ομφαλός της Λευκαδίτικης Ιστορίας

Σπανοχώρι Λευκάδος: Ο ομφαλός της Λευκαδίτικης Ιστορίας

Σπανοχώρι Σφακιωτών Λευκάδος. Ο ομφαλός της Λευκαδίτικης Ιστορίας

Γράφει ο Θοδωρής Γεωργάκης


To Σπανοχώρι των Σφακιωτών δεν είναι απλά ένα απ’ τα πιο μαγευτικά χωριά των Σφακιωτών, αλλά και της Λευκάδας ολόκληρης, ένα χωριό που αποτελεί τόπο προορισμού και διαμονής, κυρίως για Ευρωπαίους, είναι, συγχρόνως, όμως, το πιο ιστορικό χωριό του νησιού, είναι ο ομφαλός της Λευκαδίτικης ιστορίας, αφού εδώ στα δικά του χώματα εκτυλίχθηκαν οι δυό κορυφαίες επαναστάσεις-εξεγέρσεις των Λευκαδίων με μπροστάρηδες τους Σφακιώτες. Αναφερόμαστε στην «Επανάσταση της Βουκέντρας» το 1357, όταν ξεσηκώθηκαν κατά των Φράγκων καταχτητών του Ζώρζη Ανδηγαυού και στον Ξεσηκωμό του 1819 κατά των άγγλων καταχτητών, ένας ξεσηκωμός που είχε βαρύ τίμημα για τους ξωμάχους του νησιού ολόκληρου, αφού ασύνταχτοι και σχεδόν άοπλοι αναγκάστηκαν να αντιπαρατεθούν στον οργανωμένο αγγλικό στρατό, που είχε φτάσει απ’ την Κέρκυρα. Και για τις δύο αυτές εξεγέρσεις θα μιλήσουμε διεξοδικότερα παρακάτω.

Πρόκειται, λοιπόν, για ένα απ’ τα πλέον ιστορικά και πολύ παλιά χωριά των Σφακιωτών, που χάνεται στα βυζαντινά χρόνια, αφού εδώ πρωτοεκδηλώνεται, το 1357, όπως προαναφέρθηκε, η επανάσταση κατά του Ζώρζη Γρατιανού. Τότε, βέβαια, το 1357, η περιοχή δεν ονομάζονταν Σπανοχώρι, αλλά ΕΠΙΣΚΟΠΙΑ, όπως την καταγράφει ο Γερμανός Κάρολος Χόπφ, στην «ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ» του, στην οποία μας διέσωσε ιστορικά αυτή την Εξέγερση, η οποία ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ, περί το τέλος του 19ου αιώνα, μεταφράσθηκε απ’ τον Κερκυραίο Ιωάννη Ρωμανό. Ονομάσθηκε ΕΠΙΣΚΟΠΙΑ γιατί εδώ, είχε την έδρα του ο επίσκοπος Λευκάδος στην Μονή της Παναγίας, σήμερα κοιμητήριο του χωριού, όπου πέριξ του αυλόγυρου της Μονής υπήρχε ο μικροοικισμός από αχυροκαλύβες.

Η σημερινή ονομασία Σπανοχώρι, φαίνεται να επεκράτησε τουλάχιστον έναν αιώνα αργότερα, περί το μέσον του 15ου αιώνα, όταν το νησί της Λευκάδος κατείχε η δυναστεία των Τόκκων, μια δυναστεία που έκανε εργώδεις προσπάθειες για να εποικήσει το τότε αραιοκατοικημένο νησί της Λευκάδος με νέους πληθυσμούς, που έφερνε απ’ την Πελοπόννησο, την Ήπειρο, την Κρήτη, αλλά και Λατινογενείς πληθυσμούς. Τότε, περί το μέσον του 15ου αιώνα, πατριδωνυμικά βαπτίστηκαν τα εφτά χωριά σαν Σφακιώτες, αφού, φαίνεται κυριάρχησε το Κρητικό στοιχείο στην περιοχή, το οποίο μαζί με τους λιγοστούς ντόπιους κατοίκους των αχυροκαλύβων της περιοχής, όπως καταγράφει και ο Κάρολος Χόπφ, δημιούργησαν τους σημερινούς Σφακιώτες.

ΠΑΝΟΧΩΡΙ – ΜΕΣΟΧΩΡΙ – ΚΑΤΟΧΩΡΙ

Τρεις απόψεις, διασώζει η τοπική παράδοση, πως υπάρχουν για την ονομασία του χωριού σαν Σπανοχώρι. Η πρώτη άποψη αγγίζει τα όρια του… ευτράπελου και θέλει το χωριό σαν χωριό των σπανών… Η ευτράπελη εξήγηση εστιάζεται στο γεγονός ότι οι κάτοικοι αυτού του χωριού … ξύρισαν έναν παπά, στην περιοχή του Καταποτήρα, για να τον τιμωρήσουν γιατί, κατά την παράδοση, είχε κλέψει ένα απίδι! Σπανός και χωρίς γένια ο παπάς και Σπανοχώρι το χωριό του… Για το γεγονός αυτό, του ξυρίσματος του παπά, πέραν απ’ την τοπική παράδοση, μας πληροφορεί και το γνωστό σκωπτικό Λευκαδίτικο τραγούδι, στο οποίο καταγράφονται τα ευτράπελα κάθε χωριού του νησιού, όταν σε εδάφιό του αναφέρει: «…Σφακιώτες μέχρι τον Φρυά ξουρίζουν τους παπάδες…»

Δεύτερη εκδοχή είναι αυτή του γυμνότοπου, αφού στην Σφακισάνικη ντοπιολαλιά, και προκειμένου να χαρακτηρισθεί κάποιο έδαφος ότι δεν έχει βλάστηση, αποκαλείται «σπανό». Αλλά και αυτή η εκδοχή μάλλον δεν στέκει διότι η περιοχή γενικότερα ήταν κατάφυτη, κατ’ αυτούς τους αιώνες που αναφερόμαστε, καθώς και ολόκληρο το νησί της Λευκάδος ήταν κατάφυτο, όπως περιγράφει και ο Πάνος Ροντογιάννης, (ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΛΕΥΚΑΔΟΣ, ΤΟΜΟΣ Α. ΣΕΛΙΔΑ 146), αλλά και δύο ξένοι περιηγητές, ο γάλλος γιατρός Ιάκωβος Σπόν και ο άγγλος Τζών Γουήλερ, οι οποίοι, το 1676, παρουσιάζουν στην έκθεσή τους σαν κατάφυτο το νησί της Λευκάδος. Επί πλέον ένα άλλο στοιχείο που μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως η περιοχή του χωριού δεν ήταν γυμνότοπος, αλλά κατάφυτη, είναι το γεγονός πως οι κάτοικοι του χωριού ονομάζονται απ’ τα άλλα χωριά των Σφακιωτών «Ζαγανάδες». Ζαγανάς στην ντοπιολαλιά είναι το πριόνι. Προφανώς οι κάτοικοι του χωριού ήταν υλοτόμοι χειριστές πριονιών, άρα σε κατάφυτη περιοχή. Μάλιστα όποια γυναίκα έρχονταν νύφη, απ’ το Σπανοχώρι στο χωριό μου το Πινακοχώρι, δεν την φωνάζαμε ούτε καν με το μικρό της όνομα, αλλά «Θειά Ζαγανού»…

Την Τρίτη και πιο πιθανή εκδοχή ονοματοδοσίας του Σπανοχωρίου μας διέσωσε ο εκ Σπανοχωρίου δημοδιδάσκαλος Χριστόδουλος Χαλικιάς, τον οποίο είχα προσωπικά χρυσή τύχη να τον έχω δάσκαλο στο Δημοτικό Σχολείο του Πινακοχωρίου και στον οποίο χρωστώ άπειρες βασικές γνώσεις. Ο Χριστόδουλος Χαλικιάς γνωρίζει άριστα τα της ιστορίας των χωριών των Σφακιωτών και για την πατριδωνυμική τους ονομασία. Χαρακτηριστικά θα αναφέρουμε πως ήταν μέλος της επιτροπής η οποία, το 1956, είχε δεχθεί Σφακιανούς απ’ τα Σφακιά, που είχαν έρθει στους Σφακιώτες και είχαν κάνει την πρώτη και ιστορική Αδελφοποίηση Σφακιωτών και Σφακίων. Μάλιστα, όπως ενθυμείτε ο ίδιος, οι Σφακιανοί τους είχαν φέρει σαν δώρο τα γνωστά μαύρα Κρητικά πουκάμισα.

Η παράδοση που διασώζει ο Χριστόδουλος Χαλικιάς, για την ονομασία Σπανοχώρι, φαίνεται λογική, αλλά και συμβατή με τον περίγυρο τουχωρού. Αρχικά, υπήρξε ο μικροοικισμός Κατοχώρι, με εκκλησία τον Άγιο Αθανάσιο, όπως διασώζεται σήμερα η περιοχή, στο πρόβγαλμα του δρόμου Σφακιώτες – Λευκάδα, εκεί, όπου σήμερα υπάρχουν παραθεριστικές κατοικίες. Εδώ ακριβώς είχαν, επί Τουρκοκρατίας, το αρχοντικό τους και δύο Τούρκοι κτηματίες της περιοχής, ο Μαλικότσι και ο Μετζί, οι οποίοι έδωσαν το όνομα τους σε δύο λόφους, όπως ακριβώς ονομάζονται και σήμερα. Άλλος μικροοικισμός ήταν το Μεσοχώρι, εκεί περίπου, που βρίσκεται το εικόνισμα του Σταυρού και δυτικότερα. Αυτός ο οικισμός του Μεσοχωρίου πιθανόν να ανάγεται ακόμη και στον δέκατο αιώνα, αφού εδώ υπήρξε ναός της Παναγίας, γι’αυτό και μια περιοχή του Μεσοχωρίου αποκαλείται και σήμερα «Παναγιά». Υπαρχόντων, ως εκ τούτου, Κατοχωρίου και Μεσοχωρίου, στον λόφο, πάνω στον οποίο είναι το σημερινό Σπανοχώρι, εκεί που ήταν η Επισκοπία, δημιουργήθηκε το Πανοχώρι. Απ’ την φράση «Εις Πανοχώρι», προέκυψε το συντετμημένο Σπανοχώρι.

Πανοχώρι ονομάζει το χωριό και ο Φίλιππος Λάζαρης, απ’ τα Λαζαράτα των Σφακιωτών, ο γνωστός «Γραμματέας», ένας άνθρωπος που γνώριζε όσοι κανείς άλλος την παράδοση και την ιστορία των Σφακιωτών. Στο περίφημο βιβλίο του με τον τίτλο: «Μια φορά κι έναν καιρό…» , (σελίδα 91), με επιμέλεια έκδοσης του φιλόλογου Δημητρίου Τσερέ, ο Φίλιππος Λάζαρης, τους κατοίκους του Σπανοχωρίου, τους αποκαλεί Επανωχωρίτες, υπέρμαχος, ως εκ τούτου, και ο ίδιος της παράδοσης ότι αρχικά το χωριό ονομάζονταν Πανοχώρι.

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΟΝΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣ

Ας δούμε, όμως, πιο διεξοδικά την ιστορική Μονή της Επισκοπής, το σημείο αναφοράς για την Λευκάδα όλόκληρη, αφού εδώ κυοφορήθηκαν και εκτυλίχθηκαν, όπως τονίσαμε, οι δύο ιστορικές εξεγέρσεις του νησιού της Λευκάδος, με μπροστάρηδες τους Σφακιώτες. Ο Κωνσταντίνος Μαχαιράς, στο έργο του «Ναοί και μοναί της Λευκάδος». (Σελίδα 283) αναφέρεται στη Μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου, το Γενέσιον ή Επισκοπή, στο Σπανοχώρι, εκεί που είναι, σήμερα το Κοιμητήριο του χωριού. Η μονή είναι στενά συνδεδεμένη με την εξέγερση των χωρικών, το 1357, κατά του Γρατιανού Τζώρτζη, εξέγερση, που πέρασε στην ιστορία, σαν «Επανάσταση της Βουκέντρας», εκ της οποίας εμπνευσθείς ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης δημιούργησε το επικολυρικό του θαύμα «ΦΩΤΕΙΝΟΣ». Η Επισκοπία, όμως, είναι συνδεδεμένη και με την άλλη ιστορική εξέγερση των Σφακισάνων, το 1819, κατά των Άγγλων κατακτητών της Λευκάδος, όταν εξεγέρθησαν για την βαρύτατη φορολογία που επέβαλαν οι Άγγλοι καταχτητές στους εξαθλιωμένους ξωμάχους, προκειμένου να διανοίξουν τον δίαυλο μεταξύ Λευκάδος και Ακαρνανικής ακτής. Αυτή την εξέγερση, πέραν απ’ τα αρχεία στο Ιστορικό Αρχείο Λευκάδος, αλλά και των δικαστηριακών εγγράφων της εποχής, για τις δίκες που έστησαν οι καταχτητές Άγγλοι για όσους που θεώρησαν πρωταίτιους της εξέγερσης, την διέσωσε και ο απ’ την Κατούνα λαϊκός ποιητής Ιωάννης Κολόκας στην περίφημη «ΡΙΜΑΔΑ» του, η οποία λαμβάνει και ιστορική αξία, αν και έχει αρκετά φιλοαγγλικά στοιχεία στο περιεχόμενό της…

Κατά την Βυζαντινή περίοδο και περί τον 10ο αιώνα, πιθανολογείται, απ’ τον Πάνο Ροντογιάννη, ότι η εκκλησία της Λευκάδος, είχε αρχιεπίσκοπο, αλλά υπάγονταν στην Μητρόπολη της Κορίνθου. Η έδρα του αρχιεπισκόπου ήταν μέσα στην Πολίχνη, που ευρίσκετο στον Κούλμο. Εδώ έφτασε τον Δεκέμβριο του 963 μ.Χ. ο επίσκοπος Κρεμώνης Λιουτπράνδρος. Φιλοξενήθηκε απ’ τον τότε επίσκοπο Λευκάδος, τον Εύνοικο, που είχε λιτή διαβίωση. Δεν ενθουσιάστηκε, όμως απ’ το φαγητό κυρίως, το οποίο βρήκε φτωχικό. Το 1185, περίπου, όταν διαλύθηκε η Πολίχνη στον Κούλμο, η έδρα του επισκόπου Λευκάδος, μεταφέρθηκε στην Παλιά Επισκοπή, περιοχή κοντά στο φαράγγι της Μέλισσας. Νέα μεταφορά στο Σπανοχώρι, ο Κων/νος Μαχαιράς μας πληροφορεί πως έγινε κατά το μέσον του 14ου αιώνα. Όντως πρέπει να έγινε τότε, γιατί και ο γερμανός Χοπφ, το 1357, την κατονομάζει σαν νεόδμητη.

Σε ελάχιστη απόσταση απ’την Μονή της Επισκοπής βρίσκεται ο ερειπωμένος ναός του Αγίου Θωμά, του Σπανοχωρίου. Για τον ναό αυτό, που σώζονται τα ερείπιά του αγκαλιασμένα απ’τον κισσό, ο εκ Σπανοχωρίου, σχεδόν αιωνόβιος σήμερα, Επαμεινώνδας Ζαβερδινός, μας διέσωσε, πως πρόλαβε, παιδί, εν λειτουργία αυτή την εκκλησία του Αγίου Θωμά, επί πλέον, μας διέσωσε πως αυτή η εκκλησία, κατά την Σπανοχωρίτικη παράδοση, δημιουργήθηκε όταν κάποιοι μοναχοί απ’την Επισκοπή, διαφωνήσαντες, αποσπάσθηκαν και δημιούργησαν τον εκεί Άγιο Θωμά. Να θυμίσουμε πως παμπάλαια εκκλησία του Αγίου Θωμά υπάρχει ακόμη μία στους Σφακιώτες. Βρίσκεται στο Πινακοχώρι και είναι κτητορική, ανήκει στις οικογένειες Γεωργάκη, οι οποίες, προερχόμενες απ’ την Παλιάχωρα της ευρύτερης περιοχής των Σφακίων, πρωτοεγκαταστάθηκαν στο ανατολικό στόμιο του οροπεδίου των Σφακιωτών δημιουργώντας τον οικισμό Παλιάχωρα, σε ανάμνηση της πατρώας γης, θέμα το οποίο θα αποτελέσει, μελλοντικά, αντικείμενο εκτεταμένης παρουσίασης μας.

Η ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ ΚΑΙ Ο ΑΓΙΟΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ


Στο Σπανοχώρι ανήκει και η μονή του Προφήτη Ηλία, εκεί στο ομώνυμο βουνό, με την απέραντη θέα προς την ενδοχώρα των Σφακιωτών και προς το Ιόνιο. Ο Κων/νος Μαχαιράς αναφέρει ότι το μοναστήρι αυτό κτίσθηκε κατά την Τουρκοκρατία (1479 – 1684). Αναφέρει, όμως, συγχρόνως ότι, το 1689, οι Ενετοί, παραχώρησαν στον ιερέα Μελέτιο Βονασιέρη τον κατερειπωμένο ναό, για να τον ανοικοδομήσει. Το ερώτημα, που προκύπτει είναι πως, αφού δημιουργήθηκε επί Τουρκοκρατίας, αμέσως μετά την φυγή των Τούρκων (1684), βρέθηκε κατερειπωμένο; Πρόλαβε στα διακόσια χρόνια που διήρκησε η Τουρκική κατοχή στην Λευκάδα και να κτισθεί και να ερειπωθεί; Θεωρούμε, ως εκ τούτου, πως, μάλλον, η μονή κτίστηκε προτουρκικά. Το 1744 με διάταγμα του Γενικού Προνοητή θαλάσσης Δολφίν, ο ναός, παραχωρείται στον επίσκοπο Λευκάδος Χρύσανθο Ψωμά. Το 1766 ο Γενικός προνοητής Θαλάσσης Αντώνιος Πρίουλης, τον παραχωρεί στον ιερομόναχο Ευστάθιο Σταϊκόπουλο. Ηγουμενεύντος του ανωτέρω Ευσταθίου, το μοναστήρι αποκτά αίγλη και μεγάλη περιουσία, την οποία νοικιάζει σε Σφακισάνους και δημιουργεί σημαντικά έσοδα, όπως προκύπτει από καταστάσεις εσόδων-εξόδων του 1769, οι οποίες βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο της Λευκάδος, γραμμένες στην ελληνική, και αφορούν την Ενετοκρατία στο νησί. Κύριοι ενοικιαστές των κτημάτων του μοναστηριού καταγράφονται, ο Ιωάννης Χαλικιάς, ο Σπύρος Γωργάκης και ο Ανδρέας Λάζαρης. Το 1773 ο γνωστός μας δημόσιος καταμετρητής γαιών των Βενετών, Ζώρζης Παπαδόπουλος, προχωρεί στην καταμέτρηση των κτημάτων της Μονής, τα οποία ήταν 36 στρέμματα. Το 1786, με διάταγμα περιήλθε στον ιερέα Ιωάννη Χαλικιά, προφανώς κάτοικο Σπανοχωρίου, λόγω επιθέτου.

Ανατολικά του ναού του Αγίου Ηλία και μέσα σ’ ένα συναρπαστικό σύμπλεγμα βράχων, με εκπληκτική θέα προς τη Νικιάνα, τον Κάλαμο και τα Ακαρνανικά, βρίσκεται το εκκλησάκι του Αγίου Στεφάνου. Σύμφωνα με την παράδοση των Σφακιωτών είναι αφιερωμένο στον Στέφανο, έναν εκ των Τριών Αγίων Πατέρων, ο οποίος ασκήτευσε εδώ. Ο Στέφανος, κατά την ανωτέρω παράδοση, ασθένησε από μολυσματική νόσο και αναγκάσθηκε να φύγει και να μονάσει στον βράχο που βρίσκεται ακριβώς απέναντι απ’ το βουνό των Αγίων Πατέρων στην αγροτική περιοχή του Σπανοχωρίου. Η επικοινωνία μεταξύ των δύο ασκηταριών, όπως είναι ακριβώς απέναντι, γίνονταν το βράδυ με το λυχνάρι. Όταν σταμάτησε ο Στέφανος να ανάβει το λυχνάρι κατάλαβαν οι άλλοι δύο Πατέρες πως πέθανε. Πήγαν τον μετέφεραν και τον ενεταφίασαν στο σημερινό ομώνυμο μοναστήρι. Οι τρεις Πατέρες είχαν έρθει στην Λευκάδα μαζί με τον επίσκοπο της Αγάθαρχο, αφού είχαν λάβει μέρος στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο, στη Νίκαια, το 325 μ.Χ. Εντυπωσιακή αυτή η βραχώδης σπηλιά μέσα στην οποία βρίσκεται το εκκλησάκι και η οποία σπηλιά συνοδεύτηκε, απ’ την λαϊκή φαντασία, με τεράστιο φίδι, που φώλευε εδώ, ενώ οι εκδρομές, κατά το παρελθόν, στο συναρπαστικό αυτό εκκλησάκι, συνοδεύονταν από προλήψεις, όπως, η επιχείρηση να κολλήσει κάποιος μία δεκάρα στο τζάμι της εικόνας του Αγίου, προκειμένου να έχει τύχη και προκοπή.

Προηγουμενο αρθρο
Λευκάδα -Γιάννενα: τα ακριβότερα διόδια για χρήση της Ιόνιας Οδού
Επομενο αρθρο
Tροχαίο μικρής κλίμακας

1 Σχόλιο

  1. Κωνσταντίνος Σαντας
    10 Νοεμβρίου 2017 at 23:26 — Απάντηση

    Το χωριό της μάνας μου, Σταματας Λάζαρη. Εκει γαλουχήθηκα το χρόνια της κατοχής, στο πρώτο σπίτι του χωριού, του Χρίστου Λάζαρη της ¨Βαρβαρας».

    Κωνσταντίνος Σάντας

Γράψτε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *