HomeΕΛΙΞΗΡΙΑ ΜΝΗΜΗΣΦρυάς και Ασπρογερακάτα: οδοιπορικό στην παλιά πρωτεύουσα των Σφακιωτών

Φρυάς και Ασπρογερακάτα: οδοιπορικό στην παλιά πρωτεύουσα των Σφακιωτών

Γράφει ο Θοδωρής Γεωργάκης

… Mε το τραγούδι φέρνει τη στάμνα στο κεφάλι της με του Φρυά το κρύο, το κρύο τ’ άβρετο νερό…

Ένα θαυμάσιο απόσπασμα απ’ τον «ΦΩΤΕΙΝΟ» του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, στο οποίο παρουσιάζει την κόρη του πολέμαρχου Φωτεινού να κουβαλά νερό απ’ το θρυλικό πηγάδι του Φρυά των Ασπρογερακάτων. Σημάδι, από αιώνες μακρινούς, πως, τούτο το χωριό ήταν το κέντρο των Σφακιωτών, αλλά και το πρώτο επίκεντρο, αφού το δεύτερο στάδιο έλαβε χώρα στην Επισκοπή στο σημερινό Σπανοχώρι, ήταν, λοιπόν τα Ασπρογερακάτα το πρωτο επίκεντρο της επανάστασης των Λευκαδίων κατά του δυνάστη του νησιού Ζώρζη Γρατιανού, το 1357.

Ο ξεσηκωμός αυτός πέρασε στην τοπική και υπερτοπική ιστορία σαν «Η Επανάσταση της Βουκέντρας», αφού ξεσηκώθηκαν μαζί όλοι οι χωρικοί, οι ζευγολάτες του νησιού, κάτω απ’ την πίεση της βαριάς φορολογίας, που τους είχε επιβάλλει ο Γρατιανός. Από αυτή την επανάσταση ορμώμενος ο μέγας Αριστοτέλης Βαλαωρίτης δημιούργησε το επικολυρικό του έργο «ΦΩΤΕΙΝΟΣ». Ένας ύμνος κατά της ξενοκρατίας! Τοποθετεί το ορμητήριο και τον πύργο του πολέμαρχου Φωτεινού, ο Βαλαωρίτης, «Στον Εκγρεμνό του Κόντρου», μια περιοχή πάνω απ’ τα Ασπρογερακάτα.

Ασπρογερακάτα και Φρυάς. Ένα συναπάντημα μαγείας και απείρου κάλλους , σ’ ένα σφιχταγκάλιασμα με την παράδοση και την ιστορία.! Η ονομασία Ασπρογερακάτα, κλασσική επτανησιακή πατριδωνυμική ονομασία, προέρχεται απ’ το επίθετο Ασπρογέρακας. Κατά τον μέγα Λευκαδίτη ιστορικό Πάνο Ροντογιάννη, αλλά και κατά την τοπική παράδοση, πρωτοεγκαταστάθηκε σ’ αυτό τον χώρο με την οικογένειά του ο Κορνάρος Ασπρογέρακας τον 15ο αιώνα!

Όνομα και επίθετο καθαρά Κρητικό, προερχόμενος, απ’ την Κεφαλλονιά και το εκεί υπάρχον χωριό Ασπρογέρακας, το οποίο δημιουργήθηκε, κατά τον Κεφαλλονίτη ιστορικό Γεράσιμο Πεντόγαλο, από Κρήτες Ασπρογερακαίους. Πριν την εγκατάσταση του Κορνάρου Ασπρογέρακα, ο οικισμός ονομάζονταν Λουβροχώρι, εκ του επιθέτου Λούβρος, το οποίο, καθαρά Βυζαντινό επίθετο, υπάρχει σε όλα τα Επτάνησα.

Όμως το επίθετο Ασπρογέρακας επεσκίασε το Λουβροχώρι, προκύπτοντας το Ασπρογερακάτα, μέσα στην γενικώτερη μετατροπή που συνέβη τον 15ο αιώνα στον χώρο των Σφακιωτών, όπου όλοι οι υπάρχοντες μικροοικισμοί, (Λουβροχώρι, Πετεινοχώρι, Μεσοχώρι, Καμποχώρι, Επισκοπή) μετονομάστηκαν σε Σφακιώτες πατριδωνυμικά, απ’ την έλευση Κρητών, μέσω Ζακύνθου και Κεφαλλονιάς, κατά τον 15ο αιώνα, κατά τον οποίο τα τρία νησιά κατείχε η Δυναστεία των Τόκκων, (1362-1479), οι ηγεμόνες της οποίας έκαναν εργώδεις προσπάθειες για να εμπλουτίσουν τα αραιοκατοικημένα τότε τρία νησιά, που είχαν στην δεσποτεία τους, με κατοίκους, απ΄την Ελλάδα γενικώτερα, αλλά και Φράγκους, κάτι που επιβεβαιώνει και ο Κερκυραίος ιστορικός Σπύρος Ασωνίτης, στο έργο του «Το Νότιο Ιόνιο στον όψιμο Μεσαίωνα».

Τα Ασπρογερακάτα και ειδικότερα η συνοικία του Φρυά με το ομώνυμο πηγάδι, που ύμνησε ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, τα τεράστια πλατάνια, που φυτεύθηκαν το 1845, ήταν, θα λέγαμε, η πρώτη …πρωτεύουσα των εφτά χωριών των Σφακιωτών! Εδώ στον Φρυά υπήρξε το κέντρο της κοινωνικής ζωής των Σφακιωτών, μέχρι περίπου το 1980. Το ξακουστό πηγάδι, ο Φρυάς, απ’ την λέξη Φρέαρ, ξεδίψασε για πάρα πολλά χρόνια τους κατοίκους των Σφακιωτών. Λυγερόκορμες Σφακισάνες έφταναν στον Φρυά, με την βαρέλα στο κεφάλι, για να πάρουν «το κρύο, το κρύο τ’ άβρετο νερό»!

Αυτή ακριβώς η καθημερινή βιοτική ανάγκη, με τα χρόνια, εξελίχθηκε, σε μια κοινωνική παράδοση των εφτά χωριών, αφού ο Φρυάς έγινε το… Νυφοπάζαρο! Άπειρα ειδύλλια και γάμοι πλέχτηκαν κάτω απ’ τα αιωνόβια πλατάνια, όπου οι νεαροί των χωριών πρωταντίκρισαν τις νιές, με τη βαρέλα στο κεφάλι, προκομμένες και λυγερόκορμες , ιδανικές για σύζυγοι και μητέρες… Έχουν να θυμούνται οι παλιοί κάτοικοι των Σφακιωτών, ακόμη και περιπτώσεις την δεκαετία του 1950 και 60, που μετανάστες Λευκαδίτες απ’ την Αυστραλία γύρισαν να παντρευτούν στα χωριά τους και έστησαν… καρτέρι στα κέντρα του Φρυά για να διαλέξουν την γυναίκα, που θα παντρεύονταν και θα τους συνόδευε στην μακρινή ήπειρο!!!

Το κέντρο του Φρυά, πέραν του …νυφοπάζαρου, γνώριζε τεράστια κοσμοσυρροή στο πανηγύρι της Αναλήψεως, του ιστορικού ναού που βρίσκεται δίπλα απ’ το πηγάδι, σηματωρός και αποκούμπι της τραχιάς και κοπιαστικής ζωής του Σφακισάνου ξωμάχου, αφού η διασκέδαση, σ’ αυτό το μέγα πανηγύρι, αποτελούσε ένα διάλειμμα στην καθημερινή σκληρή βιοπάλη, να καλλιεργήσει ο ξωμάχος το αμπέλι, να κεντρώσει την αγριλίδα, να βοσκήσει τα μαρτίνια του, να οργώσει τη γη, να θερίσει και να αλωνίσει τη σπορά, για… «το έρμο το ψωμί», όπως παραστατικότατα υμνεί ο Λευκαδίτης βάρδος Αριστοτέλης Βαλαωρίτης.

Εκατοντάδες καβαλαραίοι στα άλογα, στολισμένα με τα πολύχρωμα καβαλοσκούτια και μπλέ κομπολόγια στο λαιμό των αλόγων, από όλα τα χωριά της Ορεινής Λευκάδος συγκεντρώνονταν στον Φρυά για το πανηγύρι της Αναλήψεως! Πέντε Ζυγιές Όργανα, θυμούνται οι πιο παλιοί, υπήρχαν στο πανηγύρι!!! Ένα υπερτοπικό πανηγύρι στο οποίο, μάλιστα, μετά το πέρας της εκκλησίας γίνονταν αγώνες, στο λιθάρι, «Αμποτό» και «Με φόρα», όπως χαρακτήριζαν τη ρίψη του λιθαριού. Σ’ αυτούς τους αγώνες έπαιρναν μέρος λιθαριτζήδες από όλα τα Μπροστινά χωριά του νησιού. Η μέτρηση της απόστασης ρίψης του λιθαριού, επειδή δεν υπήρχαν, τότε, μέτρα, γίνονταν με το ζωνάρι, το εξάρτημα της αντρικής Λευκαδίτικης παραδοσιακής στολής! Τόσα ζωνάρια, φώναζαν οι επιφορτισμένοι με το μέτρημα των βολών των λιθαριτζήδων, ενώ οι κοπελλιές κρυφοκοιτούσαν και καμάρωναν τους μέλλοντες γαμπρούς, αφού ήταν μεγάλη τιμή και απόδειξη δύναμης η πρωτιά στο λιθάρι…

Η λαϊκή μούσα ύμνησε τον Φρυά και τα πλατάνια του, την σπουδαία του ιστορία, την μαγευτική του θωριά, την κοινωνική του κληρονομιά, τον ανεπανάληπτο οίστρο του, την μεγάλη του συμβολή στην κοινωνική, ιστορική και κοινωνική ζωή του μικρόκοσμου των Σφακισάνων. Ακολουθεί ένα από αυτά τα λαϊκά τραγούδια, που χορεύονταν σε ρυθμό μπάλου, το οποίο μου διέσωσαν η Βγενούλα Λάζαρη, απ’ τα Λαζαράτα και η αείμνηστη μάννα μου Πολυξένη απ’ το Πινακοχώρι.

Νάχα νερό απ’ το Φρυά, αγέρα απ’ τη Μπαράκα
Νάβγαινα να σεργιάνιζα μες στην καινούργια στράτα!
Τη στράτα την πανέμορφη, εφτά χωριών φτιασίδι!
Να δω τους νιούς, να δω τις νιές, λεβέντικες κορμοστασιές!
Πόχουν μαντήλι στο λαιμό, και την αυγή στο μέτωπο!
Που σεργιανίζουν στα χωριά κι αναγαλιάζει η καρδιά.
Να πάρω φως του πλάτανου, πράσινο απ’ τα κλαριά του
Να στεφανώσω τα παιδιά, των Σφακιωτών την αρχοντιά.
Λαγγάδα ο μαϊστρος σου δρόσισε τα χωριά μας
Ξανθά και ροδοκόκκινα σα μήλα τα παιδιά μας.

Ακόμη ένα λαϊκό Σφακισάνικο τραγούδι για τον Φρυά, το οποίο διέσωσε η φιλόλογος Ουρανία Λάζαρη σε λαογραφική της εργασία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, το 1976, και το ο ποίο της μετέφερε ο Φίλιππος Λάζαρης, ο γνωστός στους Σφακισάνους σαν Γραμματέας, ένα άνθρωπος λόγιος και με τεράστια συμβολή για τα πολιτιστικά και την ιστορία των Σφακιωτών. «Ο Μπάρπμα Φλίππος», όπως τον έλεγαν χαρακτηριστικά, μαζί με αυτό το λαϊκό τραγούδι για τον Φρυά, που χορεύονταν και αυτό σε ρυθμό μπάλου, έδωσε στην Ουρανία Λάζαρη, για την ίδια λαογραφική εργασία, και δεκαοχτώ μοναδικά Μοιρολόγια απ΄τα χωριά των Σφακιωτών. Όλα τούτα τα περιλαμβάνω στο βιβλίο μου «ΣΦΑΚΙΩΤΕΣ ΛΕΥΚΑΔΟΣ. ΤΟ ΛΙΚΝΟ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΜΑΣ».

Έχ’ ο Φρυάς ένα δεντρί, των Σφακιωτών καμάρι
Πλάτανε, πλατοϊσκιωτε ποιος έχει τέτοια χάρη!
Πλάτανε τα κλωνάρια σου είδαν γαμπρούς και νύφες
ζευγάρωσαν, παντρεύτηκαν κι είχαν χρυσές τις τύχες!
Των Σφακισάνων τα παιδιά ας είν’ ευτυχισμένα
πίκρα και πόνο στην καρδιά να μη νοιώσει κανένα…
Γερά ωσάν τον πλάτανο να είναι τα κορμιά τους
και του Φρυά τους τη δροσιά ας έχουν στην καρδιά τους!
Τους Σφακισάνους σα θωρώ, πως ζω και ξανανιώνω
σα μάνα που τους γέννησε και γω τους καμαρώνω…


Και ο Δημήτριος Σταμπόγλης δημιούργησε ένα λόγιο ποίημα για τον Φρυά και τα πλατάνια του. Αυτό το ποίημα, σε συνεργασία με τον εξαίρετο μουσικό απ’ τον Δρυμώνα, Παναγιώτη Φίλιππα, το μελοποιήσαμε το 2010 και περιλαμβάνεται στο CD που μαζί δημιουργήσαμε, αυτός με την μελοποίηση, η ταπεινότητά μου με την συλλογή των τραγουδιών σε μια εργασία ετών, μαζί, λοιπόν, δημιουργήσαμε το CD «ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΗΝ ΛΕΥΚΑΔΑ». Το CD των δεκαοχτώ τραγουδιών ανοίγει με το μελοποιημένο για τον Φρυά τραγούδι του Δημητρίου Σταμπόγλη, το οποίο, πλέον, καθιερώθηκε σαν σημείο αναφοράς για τα χωριά των Σφακιωτών, αφού με αυτό το τραγούδι πάντα ανοίγει το πρόγραμμά του ο Πολιτιστικός Σύλλογος των Σφακιωτών «ΦΩΤΕΙΝΟΣ», χορεύοντας οι γυναίκες με τις βαρέλες στο κεφάλι…

Ακολουθούν φωτογραφίες από τον Φρυά και τα Ασπρογερακάτα. Μετά τις φωτογραφίες μην παραλείψετε να παρακολουθήσετε ένα μικρό βίντεο. Περιλαμβάνει το πρώτο τραγούδι από το το CD «ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΕΡΓΙΑΝΙ ΣΤΗΝ ΛΕΥΚΑΔΑ», με τίτλο «Ο Φρυάς των Σφακιωτών». Μουσική: Παναγιώτης Ε. Φίλιππας
Δήμος Λευκάδας 2012

Προηγουμενο αρθρο
Συναυλία Φιλαρμονικής Εταιρίας Λευκάδας «για την μικρή Παναγιώτα»
Επομενο αρθρο
Το Paris Match προτρέπει τους Γάλλους: Πηγαίνετε σε αυτές τις 10 ελληνικές παραλίες

Δεν υπάρχουν σχόλια

Γράψτε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *