HomeΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣΗ Ιθάκη και τα γειτονικά της νησιά κατά τον Όμηρο και την πραγματικότητα

Η Ιθάκη και τα γειτονικά της νησιά κατά τον Όμηρο και την πραγματικότητα

ΜΕΡΟΣ Β’
Απόδοση του έργου «ALT ITHAKA» του Wilhelm Dörpfeld από τον Βασ. Ε. Φραγκούλη

Wilhelm Dörpfeld

Αί πρό τοΰ Κορινθιακού κόλπου Ίόνιοι νήσοι άποτελοΰν σήμερον μίαν ομάδα τεσσάρων μεγάλων νήσων, δηλαδή τής Ζακύνθου είς τόν Νό­τον, τής Κεφαλληνίας καί Ιθάκης είς τό μέσον καί τής Λευκάδος είς τόν Βορράν. Έκτος αύτών είναι καί πολλαί μικραί νήσοι, έκ τών οποίων σπου­δαιότεροι ή Ατοκος, τό Αρκούδι, τό Μεγανήσι, ό Κάλαμος, ό Καστός καί αί Έχινάδες. Καθ’ ήν στιγμήν τά αρχαία ονόματα των μικρών αύτών νήσων είναι άγνωστα ή αμφισβητούνται, διετηρησαν αί μεγάλαι νήσοι τά έκ τής κλασσικής Άρχαιότητος από τού Θουκυδίδου καί τοΰ Στράβωνος όνόματά των καί μόνον προσωρινώς φαίνεται ή Ιθάκη νά έλαβε τά όνόματα Cefallonia Piccola και Val di Compare.

Κατά τήν «Όδύσσειαν» ή εν λόγω όμάς τών νήσων άπετέλει ιδιαί­τερον άχαϊκόν βασίλειον, τοΰ οποίου ως άρχιβασιλεύς, τρόπον τινά, άναφέρεται ό Όδυσσεύς, κατοικών έπί τής Ιθάκης. Ούτος ήτο, κατά τόν Ομη­ρον, ό πλουσιότερος από τούς έπί τών νήσων κατοικοΰντας άρχοντας, ή δε περιουσία του, κατά τήν «Όδύσσειαν», ξ, 96, ήτο μεγαλύτερα άπό εί­κοσι άλλων έξ αύτών όμοΰ.

 Άπό τήν μεγάλην προσωπικήν του περιου­σίαν εξηγείται επίσης ή εξουσία του έπί τών άλλων νήσων, καθώς καί τό ότι οί Μνηστήρες τής Πηνελόπης ήσαν Αχαιοί άρχοντες έκ τών τεσσάρων νήσων καί ουδείς άπό τά άλλα δύο υπό τοΰ Όμήρου άναφερόμενα τμήματα τής χώρας των Αχανών, δηλαδή τήν Πελοπόννησον καί τήν Βόρειον Ελ­λάδα. Μέ τήν χεΐρα τής Πηνελόπης ήλπιζαν οί Μνηστήρες να αποκτήσουν, μετά τον θάνατον τοϋ Τηλεμάχου, τήν μεγάλην περιουσίαν καί τήν εξουσίαν.

Άπό τάς μικράς νήσους άνήκον εις τό βασίλειον τοϋ Όδυσσέως αί εγγύτερον προς τάς μεγάλας νήσους, ένώ αί έγγύτερον προς τήν άκαρνανικήν άκτήν ήσαν ανεξάρτητοι ή άνήκον εις τήν ήπειρωτικήν χώραν. Έκ τούτων αί βορειότεροι, αί σημερινοί Κάλαμος καί Καστός, ήσαν, κατά τον Στράβωνα (459), αί Τάφιοι νήσοι, μέ κατοίκους, κατά τον Όμηρον (α, 180), τόν ναυτικόν λαόν των Ταφίων, των οποίων ό βασιλεύς Μέντης ήτο έκ φιλοξενίας φίλος τοϋ Όδυσσέως. Διά τάς νοτιώτερον κειμένας Έχινάδας δέν αναφέρει ή «Όδύσσεια» άν άνήκον εις τό βασίλειον τοϋ Όδυσσέως, εις τόν Κατάλογον όμως των πλοίων («Ηλιάς» Β, 625) άναφέρονται ώς υπαγόμενοι εις τήν έξουσίαν τοϋ Μέγητος.

Ποιαν γεωγραφικήν εικόνα τής θέσεως των τεσσάρων νήσων έχομεν άπό τήν μελέτην τής «Όδυσσείας» ώς προς τήν μεταξύ των σχέσιν καί ώς προς τήν ήπειρωτικήν άκτήν; Πολλάς φοράς άναφέρονται καί αί τέσσαρες εις μίαν ώρισμένην σειράν, ή όποια πιθανώς δίδει καί τήν γεωγραφικήν των θέσιν: Ιθάκη, Δουλίχιον, Σάμη, Ζάκυνθος, χωρίς τοϋτο νά είναι καί βέβαιον, διότι καί τό μέτρον κατά τήν κατανομήν τών ονομάτων δύναται νά παίζη κάποιον ρόλον. Θά πρέπει, εν τούτοις, νά θεωρηθή άξιοσημείωτον ότι συχνά αί μεσαΐαι νήσοι Δουλίχιον καί Σάμη συνδέονται μέ τό τε-τε (Δουλίχιόν τε Σάμη τε) καί δημιουργεΐται ή πιθανότης ότι σχηματίζουν μίαν μερικωτέραν ομάδα. Άπό τήν «Όδύσσειαν» (φ, 347) προκύπτει ότι αί τρεις νήσοι, Δουλίχιον, Σάμη καί Ζάκυνθος, είναι κοντά ή άπέναντι εις τήν Ήλιδα (προς ’Ήλιδος ίπποβότοιο -κοντά στήν άλογοφόρο ’Ήλιδα), ενώ ή Ιθάκη πρέπει, κατά ταϋτα, νά είναι κάπως μακρύτερον. Ακόμη θά πρέπει νά ληφθή ύπ’ όψιν ότι κατά τό ι, 23 τής «Όδυσσείας» αί νήσοι είναι μάλα σχεδόν άλλήλησιν— πολύ κοντά τό ένα στο άλλο, καί συνε­πώς θά έσχημάτιζον μίαν σχετιζομένην ομάδα.

Έκ τών δεδομένων τοϋ Όμήρου δυνάμεθα νά σχηματίσωμεν ήδη τήν εικόνα τήν όποιαν δίδει ό ποιητής ώς πρός τήν θέσιν τών νήσων καί νά διαπιστώσωμεν ότι αΰτη άνταποκρίνεται πλήρως είς τήν πραγματικότητα. Αί τέσσαρες μεγάλαι νήσοι κεΐνται όντως έναντι τής Ήλιδος, είς τόξον έκτεινόμενον άπό τής εις τόν Νότον Ήλιδος μέχρι τής είς τόν Βορραν Ακαρνανίας, αί τρεις είναι σαφώς όραταί άπό τήν Ήλιδα, ένώ ή Λεύκάς, ώς άπομεμακρυσμένη, είναι ορατή μόνον ύπό ιδιαιτέρως διαυγή καιρόν. Είναι όντως αί νήσοι εγγύτατα άλλήλων καί αί δύο μεσαΐαι σχηματίζουν ομάδα.

Θά έπίστευε κανείς ότι ή μεταξύ έπους καί πραγματικότητος πλήρης καί σαφής ώς άνωτέρω άνταπόκρισις θά άνεγνωρίζετο εκ μέρους των μελετητών τοϋ Όμήρου ώς έν άξιόλογον γεγονός, άλλ’ αύτό δυστυχώς δέν συμ­βαίνει διόλου. Άντιθέτως μάλιστα πολλοί προβάλλουν ίσχυράς άντιρρήσεις καί άρνοΰνται νά άναγνωρίσουν είς τάς τέσσαρας σημερινός νήσους τάς ισαρίθμους όμηρικάς, επειδή ή Λεύκάς, καθ’ ά ισχυρίζονται, δέν ήτο νήσος κατά τήν έποχήν τοϋ Όμήρου.

Γίνεται βεβαίως παραδεκτόν ότι σή­μερον, όπως καί κατά τόν Μεσαίωνα καί κατά τήν κλασσικήν Αρχαιό­τητα, ή Λεύκάς δικαίως συγκαταλέγεται μεταξύ τών Ίονίων νήσων, άλλά γίνεται καί παραπομπή είς πληροφορίαν τοϋ Στράβωνος (452), κατά τήν όποιαν ή Λεύκάς ήτο κατά τήν έποχήν τοϋ Όμήρου χερσόνησος, μεταβληθεΐσα είς νήσον όταν οι Κορίνθιοι κατά τήν ί’δρυσιν τής πόλεως Λευκάδος (περί τό 650 π.Χ.) έταμον τόν συνδέοντα τήν νήσον μέ τήν στερεάν ισθμόν, καί επομένως δέν δύναται νά συμπεριληφθή είς τάς όμηρικάς νή­σους.

Ή δημιουργία διώρυγος ύπό τών Κορινθίων είναι έν άναμφισβήτητον γεγονός, όχι όμως καί τό ύπό τοϋ Στράβωνος καί τών άλλων έξ αύτοϋ συναγόμενον συμπέρασμα. Ή Λεύκάς άποδεικνύεται πραγματική νήσος άπό πολλών χιλιετηρίδων, ώς είς τά επόμενα θά άποδειχθή, καί ή τομή τοϋ Ίσθμοΰ έπανελήφθη καί μεταγενεστέρως προς δημιουργίαν πλωτής διώρυγος, χωρίς ή νήσος νά χάση έξ αύτοϋ τόν χαρακτήρα της. ‘Όστις όμως δέν παραδέχεται μετά τόν Στράβωνα ότι ή Λεύκάς ήτο νήσος θά πρέπει νά εύρη μίαν άλλην τετάρτην ομηρικήν νήσον ή νά δηλώση ότι ό Όμηρος διέπραξε γεωγραφικόν σφάλμα, επειδή δέ τοΰτο καί διά τόν Στράβωνα καί διά τούς όπαδούς του είναι άπαράδεκτον έπεδόθησαν όλοι είς τήν άνεύρεσίν της.

 Έγένοντο κάθε είδους προτάσεις διά νά ευρεθή μία τετάρτη νήσος, καί μόνον είς τήν έγγύτερον εύρισκομένην, ότι δηλαδή ή Λεύκάς είναι ή τετάρτη νήσος, δέν άναζητεΐται ή λύσις. Καί όχι μόνον τοϋτο, άλλ’ όταν εγώ προέβαλα αύτήν τήν πρότασιν προσεπάθησαν καί προσπαθούν μέ κάθε μέσον νά τήν καταπολεμήσουν. Άδιανόητον καί άπίστευτον διά πάντα άμερόληπτον καί γρίφος δι’ εμέ τόν όποιον έλυσα όταν διεπίστωσα τήν αιτίαν: Όστις άναγνωρίση ότι ή Λεύκάς είναι μία τών τεσσάρων ομηρι­κών νήσων θά προβή κατ’ άνάγκην καί είς τήν δευτέραν όμολογίαν, ότι τότε είναι καί ή ομηρική Ιθάκη. ’Αλλ’ ή ομολογία αύτή δέν πρέπει νά γίνη. Ή σημερινή Ιθάκη πρέπει νά είναι καί νά μείνη ώς ή ομηρική. Έξ αύτοϋ ή άρνησις νά άναγνωρισθή ή Λεύκάς ώς νήσος, άλλ’ ή άρνησις είναι ματαία, ώς περαιτέρω θά καταδειχθή.

Συνεχίζεται

Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών (επετηρίς), Τομος Β’, 1972

Προηγουμενο αρθρο
Ο άγουρος Μαραντόνα
Επομενο αρθρο
Μηνιαία δραστηριότητα αστυνομικών υπηρεσιών

Δεν υπάρχουν σχόλια

Γράψτε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.