HomeΕΛΙΞΗΡΙΑ ΜΝΗΜΗΣΤο κλαρίνο στις Λευκαδίτικες ζυγές τον μεσοπόλεμο -Τριάντα επτά Λευκαδίτες κλαριτζήδες!

Το κλαρίνο στις Λευκαδίτικες ζυγές τον μεσοπόλεμο -Τριάντα επτά Λευκαδίτες κλαριτζήδες!

Γράφει ο Θοδωρής Γεωργάκης

Δύο εκδοχές υπάρχουν για την ονομασία του κλαρίνου. Σύμφωνα με την πρώτη προέρχεται απ’ την αρχαιοελληνική λέξη «Κάλαμος», εκ του οποίου, όπως υποστηρίζει ο Huggo Rieman, προήλθε το Λατινικό «Calamus»,  απ’ το οποίο, τελικά προέκυψε η λέξη κλαρίνο. Η δεύτερη εκδοχή, μάλλον πιο αδύνατη, θέλει η λέξη να προέρχεται απ’ το επίσης Λατινικό Clarus, που σημαίνει καθαρός, έχοντας σχέση προφανώς με την καθαρότητα του μοναδικού του ήχου. Ουσιαστικά αποτελεί την εξέλιξη του αρχαιοελληνικού αυλού, τον οποίο συναντάμε τον 8ο π.Χ αιώνα στην Ιλιάδα του Ομήρου! 

    Στην περιγραφή που δίνει ο επικός μας ποιητής των αιώνων, στην περίφημη ασπίδα του Αχιλλέα, την οποία τεχνούργησε ο ίδιος ο θεός Ήφαιστος, αφού τον οπλισμό του Αχιλλέα φόρεσε ο  φίλος του Πάτροκλος, ο οποίος σκοτώθηκε απ’ τους Τρώες. Όταν, λοιπόν, ο αρχηγός των γενναίων Μυρμηδόνων αποφάσισε να μπει στην μάχη για να εκδικηθεί τον θάνατο του φίλου του Πατρόκλου, τότε η  μάνα του η Θέτιδα προσέφυγε στον Ήφαιστο, ο οποίος του δημιούργησε την ιστορική του ασπίδα! Ο πανεπιστημιακός καθηγητής Φάνης Κακριδής δίνοντάς μας την περιγραφή των παραστάσεων των πέντε περίφημων ομόκεντρων κύκλων της ασπίδας του Αχιλλέα, εντοπίζει, μεταξύ όλων των εκφάνσεων της ζωής, που αυτή περιλαμβάνει, και τον υπέροχο αρχαιοελληνικό αυλό! Πρώτος εξερευνητής, όμως, του αρχαιοελληνικού αυλού φέρεται απ’ την μυθολογία μας ο θεός Παν! Είναι η περίφημη «Σήριγξ του Πανός»!

H Aσπίδα του Αχιλλέα με τους πέντε ομόκεντρους κύκλους, με τις εκφάνσεις της ζωής. Μεταξύ αυτών και ο αυλός, ο πρόδρομος του ζουρνά και του κλαρίνου!

 Το κλαρίνο πρωτοκατασκευάστηκε το 1690 απ’ τον Γερμανό Γιόχαν Κρίστοφ  Ντένερ, για να τελειοποιηθεί και να φτάσει στην βιομηχανοποημένη του μορφή απ’ τον Γάλλο κλαρινίστα Υάκινθο Κλόζ. Σε ότι αφορά την είσοδό του στον Ελληνικό χώρο, ανιχνεύσαμε τέσσερεις πιθανές χρονολογίες και τρόπους εισόδου στην χώρα. Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, η οποία, μάλλον, φαίνεται και ασθενέστερη, τον 18ο αιώνα το κλαρίνο υπάρχει στα Ενετοκρατούμενα τότε Επτάνησα, σαν συμφωνικό όργανο, ή σαν κλαρινέτο των διαφόρων Επτανησιακών χορωδιών, και από εδώ μεταφέρθηκε στις απέναντι ακτές της Ηπείρου και της Πελοποννήσου, όπου έγινε το βασικό όργανο, που ανυμνούσε τους αγώνες της Κλεφτουριάς, για να πάρει, τελικά, την σημερινή του πορεία, κυρίως στον χώρο της Δημοτικής Μουσικής. Μα, τουλάχιστον στην Λευκάδα, όπως προαναφέραμε και στο εδάφιο του Ζουρνά, δεν υπάρχει ευρεία χρήση του κλαρίνου, τουλάχιστον μέχρι το 1920, όπου βασιλεύει η τετράδα Ζουρνάς, Νταούλι, βιολί, Λαούτο!!! Η δεύτερη εκδοχή θέλει το κλαρίνο να πρωτοήρθε στην χώρα, περί το τέλος του 18ου αιώνα, όταν ο Σουλτάνος θέλησε να «Εξευρωπαϊσει» κατά κάποιον τρόπο, τις μπάντες του Οθωμανικού στρατού  και κάλεσε Ευρωπαίους μουσικούς με σύγχρονα τότε όργανα, μεταξύ των οποίων και το κλαρίνο! Γι αυτό και πολλοί διατείνονται ότι το κλαρίνο ήρθε στην χώρα απ’ την Ανατολή…

    Οι άλλες δύο εκδοχές, που θα παρουσιάσομε είναι οι πλέον πειστικές, γιατί στηρίζονται και στην έρευνα δύο ειδικών περί τα παραδοσιακά μουσικά όργανα. Πρώτα,  η Δέσποινα Μαζαράκη, υποστηρίζει ότι το κλαρίνο το έφεραν στην Ελλάδα οι Βαυαροί ακόλουθοι του Όθωνα  περί το 1830, σαν μουσικό μέλος των φιλαρμονικών, άποψη με την οποία συντάσσεται το μεγαλύτερο μέρος του μουσικού κόσμου της χώρας. Απ’ την άλλη πλευρά, φαίνεται, πως το κλαρίνο στην Αθήνα όχι απλά είναι άγνωστο ολόκληρο τον 19ο αιώνα, αλλά απαγορεύονταν επί πλέον…  Η δεύτερη εκδοχή που αναφέραμε ανήκει στον έλληνα καθηγητή  της Σορβόνης Γρηγόρη Καλογερόπουλο, ο οποίος υποστηρίζει ότι το κλαρίνο στην Ελλάδα πρωτοακούστηκε στο σεράϊ του Αλή πασά στα Γιάννενα, ο οποίος, σημειωτέον, ήταν ιδιαίτερα φιλόμουσος, αφού έπαιζε λύρα, αρχές ακριβώς του 1800 και από εκεί έγινε κτήμα των περίφημων Ηπειρωτών κλαριτζήδων και πέρασε και στην υπόλοιπη χώρα. 

Ο κορυφαίος κατά πολλούς Λευκαδίτης κλαριτζής ο Θανάσης Βλάχος ή Καρανάσος απ’ τον Αλέξανδρο! Η φωτο είναι απ’ το πανηγύρι τ’ Αϊ Θανασού στην Κατούνα το 1948! Αριστερά ο περίφημος βιολιτζής ο Ταμπατούρλας, το πραγματικό του όνομα ήταν Κώστας Κατσούπης απ’ την Ζαβέρδα, που ήρθε σώγαμπρος στην Κατούνα! Στο μέσον ο θρύλος του σαντουριού Βαγγέλης Θερμός ή Καμπίλαυκος απ’ την Καρυά και δεξιότερα ο επίσης θρυλικός λαουτιέρης και τραγουδιστής Χρήστος Βρεττός ή Βερεστόντας απ’ τον Αλέξανδρο!

    Την ανωτέρω άποψη του καθηγητή Καλογερόπουλου ασπαζόμεθα και εμείς, άποψη την οποία διερευνήσαμε ακόμη περισσότερο…  Με ημερομηνία 1η Ιουνίου 1797 ο Αλή Πασάς στέλνει στον Ύπατο της Γαλλίας Ναπολέοντα, τον μετέπειτα Αυτοκράτορα, μια επιστολή γεμάτη «Αληπασάδικες» κολακείες και πονηριές, προκειμένου να συνεργαστούν οι φιλοπόλεμοι στρατοί τους…  Ο Αλής επικαλείται σαν μάρτυρες για τις άριστες σχέσεις, συναλλαγές εμπορικές όλων των ειδών, μεταξύ Γαλλίας και Ηπείρου, τον Γάλλο υποπρόξενο στην αυλή του Ραγκονί και τον επίσης Γάλλο προξενικό αντιπρόσωπο στην Άρτα Νταντιέ!  Εδώ σε αυτό το σημείο έρχεται και η Ηπειρώτικη μουσική παράδοση να επιβεβαιώσει πως μεταξύ των αρίστων αυτών εμπορικών σχέσεων ήταν και οι μουσικές. Ο Ναπολέων έστελνε και μάρσιες (φιλαρμονικές) στον φιλόμουσο Αλή,  μέσα στις οποίες υπήρχε και το κλαρίνο!

    Εδώ ακριβώς είναι το επίμαχο σημείο… Άρα το κλαρίνο πρωτακούστηκε στο σεράϊ του Αλή Πασά στα Γιάνεννα, στις φιλαρμονικές. Μάλιστα σε σόλο κλαρίνο πρωτοπαίχτηκε εκεί απ’ τους Γάλλους των φιλαρμονικών ο περίφημος χορός «Ναπολέων Μάρς»,  ένας γρήγορος πηδηχτός χορός που δεν μοιάζει με ελληνικό… Παρά ταύτα, αυτός ο χορός «πολιτογραφήθηκε» απ’ τους Ηπειρώτες κλαριτζήδες σαν Ηπειρώτικος και παίζεται μέχρι σήμερα! Κορυφαίος στο σόλο κλαρίνο σε αυτόν τον «Ναπολέων  Μαρς» χορό είναι ο περίφημος Τάσος Χαλκιάς!!! Τώρα, εδώ είναι η έκπληξη… Αυτός ο χορός χορεύονταν σε ένα και μοναδικό χωριό της Λευκάδος, την Κοντάραινα… Από ποιόν χορευτή και πως έφτασε στην Λευκάδα ο χορός «Ναπολέων Μαρς» θα το δούμε παρακάτω στην ενότητα για τα Λαϊκά πανηγύρια στα χωριά μας…

nikos-vrionis-640x865.jpg
Απλά… Νίκος Βρυώνης!

Το κλαρίνο, έτσι όπως μοναδικά αξιοποιήθηκε στην Παραδοσιακή μας Μουσική και ειδικότερα μετά το 1840, όταν το Κλέφτικο τραγούδι είχε αρχίσει να φθίνει, αφού πια λείπουν τα πρωτογενή Επαναστατικά γεγονότα  του 1821 που το εξέθρεψαν, ήρθε το κλαρίνο, με τις τεράστιες εκφραστικές μουσικές του δυνατότητες, αφού συγκεράζει μαζί τρία παραδοσιακά ελληνικά όργανα, τον ζουρνά, την γκάϊντα και την φλογέρα, όχι μόνο να διαφυλάξει το Δημοτικό τραγούδι, μα να το εξελίξει και να το προχωρήσει σε ευρύτερα λαϊκά στρώματα, κάνοντάς το μοναδικό κτήμα ενός ολόκληρου λαού, ο οποίος, τελικά αγκάλιασε το κλαρίνο  και το ενέταξε στις παραδοσιακές ζυγιές, αντικαθιστώντας, όπως προαναφέραμε, τον ζουρνά, για να αποτελέσει σε όλη σχεδόν τη χώρα το βασικό όργανο, το οποίο, μάλιστα, χαρακτηρίζει και χρωματίζει αξιολογικά την κάθε ζυγιά, ανάλογα με ποιόν δεξιοτέχνη κλαριτζή το χρησιμοποιεί! 

    Στην Λευκάδα, που μας αφορά,  πότε έχομε την ΠΑΓΙΩΣΗ του κλαρίνου σαν πνευστό μουσικό όργανο, και πότε αντικατέστησε οριστικά τον Ζουρνά, το όργανο το οποίο μαζί με το νταούλι  είναι η παραδοσιακή «Ζυγιά» στο νησί απ’ τα Βυζαντινά ακόμη χρόνια; Είναι αυτό το αδιάσπαστο δίδυμο οργάνων,  που μας λέει και ο τούρκος περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή, στα 1668, ότι βρήκε τους Λευκαδίτες να διασκεδάζουν με νταούλια και Ζουρνάδες. Αυτό το δίδυμο, λοιπόν, εμπλουτίσθηκε τον 19ο αιώνα στο νησί με το βιολί και με το λαούτο, για να φτάσει αυτή η τετράδα, σαν Βασικά Παραδοσιακά Όργανα της Λευκάδος, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, όταν και το κλαρίνο εξωβέλισε οριστικά τον Ζουρνά απ’ τις Λευκαδίτικες ζυγιές. Σαφέστατα και το κλαρίνο ήταν γνωστό πριν το 1900 στο νησί, αφού οι Χωρικοί της Λευκάδος είχαν τόσες οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις με το Ξηρόμερο και την Πρέβεζα, όπου πλέον είχε καθιερωθεί το κλαρίνο. Όμως…

ΑΓΙΟΣ ΝKHTAS 1955.jpg

Πανηγύρι στον Άγιο Νικήτα στα 1955!  Κλαρίνο ο Γιάννης Καββαδάς ή Αρίκας απ’ το Κατωχώρι. Δεξιά λαούτο ο Σπύρος Κοψιδάς ή Φόγιος απ’ την Καρυά και βιολί ο εκπληκτικός Γιώργος Βερύκιος ή Πενηντάρας απ’ τον Δρυμώνα! Σαντούρι βέβαια ο Καμπίλαυκος!

     Όμως, μια αποκαλυπτική φωτογραφία του 1918 και μάλιστα στο πιο μουσικό χωριό του νησιού, τον Αλέξανδρο, που πλέον αποτελεί «βαρόμετρο» για την Παραδοσιακή Λαϊκή Μουσική και τους Οργανοπαίχτες στην Λευκάδα, στην οποία φωτογραφία εμφανίζεται η τοπική ζυγιά του Αλέξανδρου να παίζει με δυο Ζουρνάδες ακόμη, μας πείθει πως το κλαρίνο ΠΑΓΙΩΘΗΚΕ στην μουσική παράδοση της Λευκάδος απ’ τα χρόνια του Μεσοπολέμου (1930) και μετά… Στην εν λόγω φωτογραφία, μάλιστα, εμφανίζεται δεκαοχτώ χρονών τότε, (γεννήθηκε στα 1900) ο μετέπειτα κορυφαίος κλαριτζής που έχει αναδείξει το νησί μας, ο Θανάσης Βλάχος, ο περίφημος «Καρανάσος», για τον οποίο  κάνομε στην παρούσα έρευνά μας ειδική αναφορά. Επίσης στην ίδια φωτογραφία εμφανίζεται ο Σωκράτης Βλάχος, πατέρας του Καρανάσου να παίζει Ζουρνά…

mousikoi-alexandros.jpg

Η φωτογραφία σταθμός στα Λευκαδίτικα Μουσικά πράγματα!!!

unnamed (38).jpg
Μήτσος Κονιδάρης ή Τσιρούφλης

    Αλλά και πώς να έρθει συστηματικά και οργανωμένα, δεν μιλάμε για εξαιρετικές περιπτώσεις, νωρίτερα του 1930 στην Λευκάδα το πανάκριβο κλαρίνο, με την τελειοποιημένη και βιομηχανοποιημένη του σημερινή μορφή; Τα ελάχιστα που υπήρχαν στην Λευκάδα ήταν κατασκευασμένα ή από ξύλο, ή πρόχειρα και χωρίς κλειδιά… Έπειτα, αρκούσαν, για την διάδοση και καθιέρωσή του,  μόνο τα ακούσματα μερικών απ’ το Ξηρόμερο και την Πρέβεζα;  Όλοι γνωρίζομε ότι το καλύτερο μέσον διάδοσης της μουσικής γενικά αποτέλεσε το περίφημο γραμμόφωνο, που στα 1877 ανακάλυψε ο Έντισσον. Ειδικά για το δημοτικό τραγούδι, που μας αφορά, με την πλαισίωση του κλαρίνου, ηχογραφούνται τα πρώτα δημοτικά τραγούδια, με κλαριτζήδες τον περίφημο Βασίλη Σουλεϊμάνη και τον γνωστό στο Πανελλήνιο Περικλή Χαλκιά, πατέρας του Πετρολούκα,  στην Αμερική την δεκαετία 1915 – 1925 και στην Ελλάδα ήρθαν κατά πολύ αργότερα αυτά τα ηχογραφημένα τραγούδια μετά το 1925, για να γίνουν κτήμα, με τα ανωτέρω γραμμόφωνα, του κοινού μα και των οργανοπαιχτών, οι οποίοι πάντα ψάχνουν για νέες πηγές και νέα ερεθίσματα…  

Έτσι με βασικό χρονικό σταθμό το 1930 και μετά αναπτύσσεται στην Λευκάδα μια σπουδαία γενιά κλαριτζήδων, οι οποίοι δίνουν το χρώμα στα πανηγύρια των χωριών και ξεσηκώνουν τον κόσμο χορευτικά με τον οίστρο τους, μα κυρίως με το <<κιάσο>>, δηλαδή την σωματική κίνηση του κλαριτζή, μια θεατρικότητα απαραίτητη στο παίξιμο του κλαρίνου! Έτσι, και με την σπουδαία συνδρομή του Πρεβεζάνου κορυφαίου κλαριτζή του Νίκου Τζάρα, ο οποίος δid;askei μαθητές και στην Λευκάδα, δημιουργείται, λοιπόν, μια σπουδαία γενιά Λευκαδίων κλαριτζήδων, που έφτασε μέχρι την δεκαετία του 1990, άλλοι κορυφαίοι και άλλοι  ηπιότεροι, θα λέγαμε, που ψυχαγώγησαν γενιές Λευκαδιτών! 

IMG_20201012_122615_1.jpg

Ο εξαίρετος Εγκλουβισάνος κλαριτζής, ο Γεράσιμος Κούρτης ή Μίλαρης!

    Σύνολο τριάντα επτά  Λευκαδίτες κλαριτζήδες εντόπισε η έρευνά μας, άλλους πλιότερο γνωστούς, μα με όλους να έχουν αφήσει  βαριά  πατήματα στην μουσική γη της Λευκάδος! Πρώτοι και πιο παλιοί κλαριτζήδες  αναφέρονται στις αρχές του 20ου αιώνα ο Μήτσος Θεριανός ή Βεζύρης απ’ του Καρυώτη και ο  Μήτσος Γεωργάκης, ο περίφημος Καπώνης, απ’ τους Σφακιώτες, ο οποίος, μάλιστα,  δεν έμενε στα Λαζαράτα, αλλά στην Αγία Κάρα, όπου δίδασκε και νεαρούς φιλόδοξους να γίνουν κλαριτζήδες, αίφνης ο Γεράσιμος Κούρτης ή Μίλαρης απ’ την Εγκλουβή ήταν μαθητής του Καπώνη! Απ’ τον Αλέξανδρο είναι οι κλαριτζήδες, ο Θανάσης Βλάχος ή Καρανάσος, ο Στάθης Σούνδιας ή Μέτορας, ο Νίκος Βρεττός ή Βρυώνης, ο Κώστας Κακλαμάνης ή Ρίπας, ο Φώτης Κατσαρός ή Καραγιάννης, ο Παναγιώτης Μανωλίτσης ή Ράφτης. Απ’ την Καρυά ο Σπύρος Κατωπόδης ή Λούντρος, ο Ζώης Κακλαμάνης ή Γαϊδούρας ο Χαράλαμπος Κατωπόδης ή Μπέλας και ο Μήτσος Ζακυνθινός ή Μαρίνος. Απ’ τον Άγιο Πέτρο ο Νίκος Βρυώνης, ο Μήτσος Λογοθέτης και ο γιός του Ηρακλής Λογοθέτης ή Καζάκας, ο Βικέντιος Αρβανίτης ή Μπούλος, ο Στάθης Κούρτης, ο Άγγελος Πατρίκιος ή Μπολόνιας, που ξενητεύτηκε στην Αυστραλία και ο Πάνος Χαρίτος ή Πανομούης.  Απ’ τα Χαραδιάτικα ο Μήτσος Κονιδάρης ή Τσιρούφλης. Απ’ την Εγκλουβή ο Γεράσιμος Κούρτης ή Μίλαρης. Απ’ το Κατωχώρι ο Γιάννης Καββαδάς ή Αρίκας. Απ’ του Νικολή ο Χαράλαμπος Μαργέλης. Απ’ το Νιοχώρι ο Θεοφύλακτος Μουζάκης ή Κώστας Γιαούζος. Απ’ τους Τσουκαλάδες ο Νώντας Σταματέλος ή Σκαρτσώρας και ο Σπύρος Σταματέλος ή Τσουρεκάς. Απ’ την Κατούνα ο Σπύρος Παπαδάτος. Απ’ το Μαραντοχώρι ο Κώστας Φατούρος ή Χούζας. Απ’ τον Πόρο ο Πάνος Κατωπόδης ή Καλόγερος. Απ’ τους Πηγαδισάνους ο Κώστας Ζακυνθινός ή Χουχμάνης. Απ’ το Μεγανήσι ο Γιώργος Αθανίτης ή Τζούμας και ο Αντώνης Λιονταρίτσης. Στις μέρες μας εντυπωσιάζει ο δεξιοτέχνης  Κώστας Αρματάς απ’ το Φτερνό, μαθητής του  Μάκη Βασιλειάδη! Αναφέρομε εδώ και τον αυτοδίδακτο Μιχάλη Βουκελάτο απ’ τα Χορτάτα, ενώ σημαντικοί είναι οι μαθητές του Νίκου Βρυώνη,  ο Διονύσης Αρβανίτης ή Κοπανέλος, ο Βασίλης Καγκελάρης ή Γιάνναρος και ο αστυνομικός Σπύρος Αργυρός, αν και ο τελευταίος ασχολείται μόνο ερασιτεχνικά πια με το κλαρίνο…

ORGANOAPIXTES MEGANHSI.jpg

Μεγανήσι! Ο Τζούμας και η ζυγιά του!

(Απόσπασμα απ’ το υπό έκδοση βιβλίο του με τίτλο ΛΕΥΚΑΔΙΤΙΚΑ ΛΑΪΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ! Μια έρευνα σε βάθος, όσο και αποκαλυπτική, για πρόσωπα και πράγματα άγνωστα στο ευρύ Λευκαδίτικο κοινό… Μικρό δείγμα η παρούσα αναφορά –  ανάδειξη ΤΡΙΑΝΤΑΕΠΤΑ κλαριτζήδων στο νησί μας… )

Προηγουμενο αρθρο
Οι ωραιότερες φωτογραφίες που έχουμε δει από την πλωτή γέφυρα και όχι μόνο
Επομενο αρθρο
Τέσσερις νεκροί σε τρομοκρατικές επιθέσεις στη Βιέννη – Ισλαμιστής ο δράστης

4 Σχόλια

  1. Άγγελος Σταγιάνος
    4 Νοεμβρίου 2020 at 08:40 — Απάντηση

    Συγχαρητήρια Θοδωρή!!! Πολύ καλή δουλειά!!!

    • Θ. Γ
      8 Νοεμβρίου 2020 at 18:52 — Απάντηση

      Ευχαριστώ πολύ Άγγελε!

  2. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ
    3 Νοεμβρίου 2020 at 16:53 — Απάντηση

    Ευχαριστώ Φίλε Πάνο. Πιστεύω ότι έχω κάνει καλή και σε βάθος δουλειά…

  3. Παναγιωτης Σκληρος
    3 Νοεμβρίου 2020 at 08:39 — Απάντηση

    Πολυ καλη ερευνα και παραθεση .
    Συγχαρητηρια φιλε,Θοδωρε Γεωργακη!!

Γράψτε το σχόλιό σας

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.